Sanskrit-Vision

SEC-2, Short Questions (Self-Management in Gita), 4 th Semester, CBPBU १.   इन्द्रियेभ्यः परं किम् अस्ति? उत्तरम्-- इन्द्रियेभ्यः परं मनः अस्ति। २. मनसः परं किम् अस्ति। उत्तरम्-- मनसः परम् बुद्धिः अस्ति। ३. बुद्धेः परतः किम् अस्ति? उत्तरम्-- बुद्धेः परतः आत्मा अस्ति। ४. कः खलु आत्मा? उत्तरम्-- -- बुद्धेः परतः यः अस्ति स एव आत्मा। ५. कामरूपः शत्रुः कथं विनाश्यते? उत्तरम्—आत्मना आत्मानं संस्तभ्य कामरूपः शत्रुः विनास्यते। ६. कस्य कः सनातनः अंशः? उत्तरम्—भगवतः श्रीकृष्णस्य सनातनः अंशः जीवः। ७. जीवलोके कः कम् आकर्षति? उत्तरम्-- भगवतः श्रीकृष्णस्य सनातनः अंशः जीवः मनःषष्ठानि इन्द्रियाणि जीवलोके आकर्षति। ८ . कानि तावत् मनःषष्ठानि इन्द्रियाणि? उत्तरम्—श्रोत्रं, चक्षुः, स्पर्शनं, रसनं, घ्राणं   (चक्षुः, कर्णः, नासिका, जिह्वा, त्वक् ) चेति पञ्च इन्द्रियाणि, तथा मनः इति समवायेन मनःषष्ठानि इन्द्रियाणि। ९. कः कथं विषयान् उपसेवते? उत्तरम्—जीवात्मा हि चक्षुः, कर्णः, नासिका, जिह्वा, त्वक्, मनश्च अधिष्ठाय शब्दादीन् विषयान् उपसेवते। ...

३. वेदे उपसर्गाणां प्रयोगः वैदिक-लौकिक-संस्कृतयोः अन्यतमं वैशिष्ट्यम् उपसर्गाणां प्रयोगः इति। निरुक्तकारः यास्कः उपसर्गस्य पदत्वं स्वीकृत्य आह--   ʻचत्वारि पदजातानि। नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्चेति।ʼ   लोकिक-संस्कृते उपसर्गः क्रियया सह संयुज्यते, तथा धातोः पूर्वं प्रयुज्यते। पाणिनिना सूत्रं कृतम्--   ʻउपसर्गाः क्रियायोगेʼ , तथा ʻते प्राग्धातोःʼ इति। वैदिकभाषायाम् उपसर्गः नियमितक्रमेण धातोः पूर्वं न प्रयुज्यते। उपसर्गयोगेन धातोः अर्थः परिवर्तते। अस्मिन् विषये कारिका यथा— ʻधात्वर्थं बाधते क्वचित् क्वचित्तमर्थमनुवर्तते। विशिनष्टि तमेवार्थमुपसर्ग-गतिस्त्रिधा।।ʼ अर्थात् उपसर्गः क्वचित् धातोः मुख्यम् अर्थं बाधित्वा   अन्यम् अर्थं प्रकाशयति, क्वचित् धातोः अर्थमेव अनुसरति, क्वचिद् वा धातोः अर्थमेव विशिनष्टि। विंशतिः उपसर्गाः। कारिकायामुक्तम्— ʻप्र-पराप-समन्वव-निर्दुरभि-व्यधि-सूदति-नि-प्रतिपर्यनवः। उप आङिति विंशतिरेष सखे उपसर्गविधिः कथितः कविना।।ʼ वैदिकभाषायाम् उपसर्गाणां प्रयोगविधिः— १. साधारण-नियमेन उपसर्गाः धातोः पूर्वं धातुना सह एव प्रयुज्यन्ते, परन्...