C-9, Unit-I, Kautiliyam Arthasatram, Short questions

C-9, Unit-I, Kautiliyam Arthasatram, Short questions

१. का नाम विद्या?

उत्तरम्-- ʻविद्याʼ शब्दस्य साधारणः अर्थः ʻज्ञानम्ʼ, अर्थात् शिक्षणीयाः विषयाः।

२. विद्या कतिविधा?

उत्तरम्—विद्या चतुर्विधा। यथा-- आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्चेति।

३.  का उच्यते आन्वीक्षिकी?

उत्तरम्--  सांख्यं योगो लोकायतं च इति आन्वीक्षिकी।

४. का उच्यते त्रयी?

उत्तरम्-- ʻसामर्ग्यजुर्वेदास्त्रयस्त्रयी।ʼ ऋक्, साम, यजुश्चेति त्रयः वेदाः त्रयी इत्युच्यते।

५. का उच्यते वार्ता?

उत्तरम्-- ʻकृषिपाशुपाल्ये वणिज्या च वार्ताʼ इति कौटिल्यः।

६. का खलु दण्डनीतिः?

उत्तरम्--  कौटिल्येन उक्तम्-- ʻआन्विक्षिकी-त्रयी-वार्तानां योगक्षेमसाधनो दण्डः। तस्य नीतिर्दण्डनीतिः।ʼ

७. कानि तावत् मन्त्रणाकार्यस्य अङ्गानि?

उत्तरम्-- मन्त्रणाकार्यस्य पञ्च अङ्गानि सन्ति। यथा-- कर्मणामारम्भोपायः, पुरुषद्रव्यसम्पद्, देशकालविभागः, विनिपातप्रतीकारः कार्यसिद्धिरिति ।

८. क उच्यते अरिषड्वर्गः?

उत्तरम्-- ʻअरिःʼ इत्यस्य अर्थः शत्रुः। षण्णाम् अरीणां समाहारः इति अरिषड्वर्गः। आचार्यस्य कौटिल्यस्य मतानुसारेण कामः, क्रोधः, लोभः, मानम्, मदः हर्षश्चेति षट् अरयः।

९. क उच्यते त्रिवर्गः?

उत्तरम्—धर्मः, अर्थः, कामश्चेति एतत्त्रयं त्रिवर्गः उच्यते।

१०. धर्मार्थकामेषु कः प्रधानः?

उत्तरम्--  धर्मार्थकामेषु अर्थ एव प्रधानः इति कौटिल्यः। अर्थमूलौ हि धर्मकामौ इति।

११.  दूतः कतिविधः?

उत्तरम्—कौटिल्यस्य मतानुसारेण दूतः त्रिविधः। यथा—निसृष्टार्थः, परिमितार्थः, शासनहरश्चेति।

१२. क उच्यते निसृष्टार्थः दूतः?

उत्तरम्-- ʻअमात्यसम्पदोपेतो निसृष्टार्थःʼ। अर्थात् सर्वविधामात्यगुणयुक्तः दूतः निसृष्टार्थः इति।

१३. क उच्यते परिमितार्थः दूतः?

उत्तरम्-- ʻपादगुणहीनः परिमितार्थःʼ। अर्थात् अमात्यगुणस्य  पादोन-गुणयुक्तः अमात्यः परिमितार्थः इति।

१४. क उच्यते सासनहरः?

उत्तरम्-- ʻअर्धगुणहीनः शासनहरःʼ। अर्थात् अमात्यगुणस्य अर्धगुणयुक्तः दूतः शासनहरः इति।

१५. क उच्यते सत्री?

उत्तरम्-- प्राचीनभारते राज्ञा नियुक्तः गुप्तचरविशेषः सत्री इति। यः गुप्तचरः  सामुद्रिकादि लक्षणशास्त्रम्, अङ्गविद्याम्, वशीकरणविद्याम्, अन्तर्धानविद्याम्, इन्द्रजालविद्याम् आश्रमधर्मम्, निमित्तशास्त्रम्, अन्तरचक्रविद्यां, संसर्गविद्यां च जानाति स सत्री इत्युच्यते।

१६. योगक्षेम-शब्दस्य कोऽर्थः?

उत्तरम्-- अलब्धस्य लाभः, लब्धस्य रक्षणं च योगक्षेमम् इत्युच्यते।

१७. कौटिल्य-पूर्वर्तिनां मुख्यानाम् आचार्याणां नामानि लिखत।

उत्तरम्-- कौटिल्य-पूर्वर्तिनः मुख्याः आचार्याः यथा-- विशालाक्षः, पाराशराः, पिशुनः, कौणपदन्तः, वातव्याधिः, बहुदन्तीपुत्रः प्रमुखाः।

१८. कौटिल्य-पूर्वर्तिनां मुख्यानाम् ग्रन्थानां नामानि लिखत।

उत्तरम्-- कौटिल्य-पूर्वर्तिनः मुख्याः ग्रन्थाः यथा—

विशालाक्ष-रचितं वैशालाक्षतन्त्रम्, बाहुदन्तीपुत्र-रचितं बाहुदन्तकतन्त्रम्, ब्रह्मा-रचितं पैतामहतन्त्रम्, वृहस्पति-रचितं वार्हस्पत्यतन्त्रम्, शुक्राचार्य-रचितम् उशनस्तन्त्रम् इति।

१९. आत्ययिके कार्ये राज्ञा किं कर्तव्यम्?

उत्तरम्-- आत्ययिके कार्ये राजा मन्त्रिणः मन्त्रपरिषदं च आहूय ब्रूयात्। तत्र यद् भूयिष्ठाः कार्यसिद्धिकरं वा ब्रूयुः तत् कुर्यात्।

२०. के खलु चतुर्वर्णाः चतुराश्रमाश्च?

उत्तरम्—ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः शूद्रश्चेति चतुर्वर्णाः। ब्रह्मचर्यः, गार्हस्थ्यः, वानप्रस्थः सन्न्यासश्चेति चतुराश्रमाः।

२१. कानि तावद् ब्राह्मणस्य साधारण-कर्तव्यानि? / कस्तावद् ब्राह्मणस्य स्वधर्मः?

उत्तरम्-- ब्राह्मणस्य साधारण-कर्तव्यविषये कौटिल्य आह-- ʻस्वधर्मो ब्राह्मणस्य अध्ययनम्, अध्यापनं यजनं याजनं दानं प्रतिग्रहश्चेति।ʼ

२२. कानि तावद् क्षत्रियस्य साधारण-कर्तव्यानि? / कस्तावद् क्षत्रियस्य स्वधर्मः?

उत्तरम्-- क्षत्रियस्य साधारण-कर्तव्यविषये कौटिल्य आह-- ʻक्षत्रियस्य अध्ययनं यजनं दानं शस्त्राजीवो भूतरक्षणं चʼ।

२३. कानि तावद् वैश्यस्य साधारण-कर्तव्यानि? / कस्तावद् वैश्यस्य स्वधर्मः?

उत्तरम्—वैश्यस्य साधारण-कर्तव्यविषये कौटिल्य आह-- ʻवैश्यस्य अध्ययनं यजनं दानं कृषिपाशुपाल्ये वणिज्या चʼ।

२४. कानि तावद् शूद्रस्य साधारण-कर्तव्यानि? / कस्तावद् शूद्रस्य स्वधर्मः?

उत्तरम्—शूद्रस्य साधारण-कर्तव्यविषये कौटिल्य आह-- ʻशूद्रस्य द्विजातिशुष्रूषा कारुकुशीलवकर्म चʼ।

२५. क उच्यते लुब्धवर्गः?

उत्तरम्-- ʻपरिक्षीणोऽत्यासत्त्वः कदर्यो व्यसनात्यहित-व्यवहारश्चेति लुब्धवर्गःʻ इति कौटिल्यस्य मतम्।

२५. क उच्यते अपसर्पः?

उत्तरम्-- ʻअपसर्पःʼ इत्यस्य अर्थः गुप्तचरः इति। राज्ञः राज्यस्य च सुरक्षाविधानार्थं मन्त्रि-पुरोहितादीनां कार्यकलापं रहसि पर्यवेक्षणार्थं राजा अपसर्पं नियोजयेत्। सत्री, तीक्ष्णः, रसदः इत्यादयः अपसर्पस्य भेदाः।

२६. क उच्यते वैदेहकव्यञ्जनः?

उत्तरम्—पञ्चसु गुप्तचरसंस्थेषु अन्यतमः खलु वैदेहकव्यञ्जनः। कौटिल्येन अस्य लक्षणं कृतम्—

ʻवाणिजको वृत्तिक्षीणः प्रज्ञाशौचयुक्तो वैदेहकव्यञ्जनःʼ।

२७. क उच्यते मानिवर्गः?

उत्तरम्—कृत्यपक्षीयेषु जनेषु मानिवर्गः अन्यतमः। कौटिल्येन मानिवर्गविषये आह--  ʻआत्मसम्भावितो मानकामः शत्रुपूजामर्षितो नीचैरुपहितः तीक्ष्णः साहसिको भोगेनासन्तुष्टः इति मानिवर्गःʼ।

२८. कथं मन्त्रः भिद्यते?

उत्तरम्—दूतामात्य-स्वामिनाम् इङ्गिताकाराभ्यां मन्त्रः भिद्यते। मन्त्रणाकार्ये युक्तानां जनानां प्रमाद-मद-सुप्त-प्रलाप-कामादिरुत्सेकः प्रच्छन्नः अवमतः वा मन्त्रं भिनत्ति।

२९. क आसीत् वैवस्वतः मनुः?

उत्तरम्—पृथिव्याः राजकुलस्य आदिपुरुषः हि वैवस्वतः मनुः। स विवस्वतः (सूर्यस्य) पुत्रः, अतः स वैवस्वतः मनुः इत्युच्यते। चतुर्दशसु मनुषु स सप्तमः मनुः।

३०. का विद्या सर्वासां विद्यानां प्रदीपस्वरूपम्?

उत्तरम्—आन्वीक्षिकीविद्या सर्वासां विद्यानां प्रदीपस्वरूपम्।

३१. सर्वेषां वर्णानाम् आश्रमाणां च कस्तावत् आचरणीयः साधारणः धर्मः?

उत्तरम्-- सर्वेषां वर्णानाम् आश्रमाणां च आचरणीयः साधारणः धर्मः—अहिंसा, सत्यं, शौचम्, अनसूया, अनृशंस्यं क्षमा च इति।

३२. मन्त्रणाकार्यस्य आदर्शं स्थानं किंविधं भवेत्?

उत्तरम्—मन्त्रणाकार्यस्य आदर्श-स्थानविषये कौटिल्येन उक्तम्-- ʻतदुद्देशः कथानामनिःस्रावी पक्षिभिरपि अनालोक्यः स्यात्ʼ।

------