लघुसिद्धान्तकौमुदी,
सन्धि—पदसाधनम् –2 (for 1st sem, C-1)
२६. सुखार्तः—सुख + ऋतः—सुखार्तः। ʻसुखेन
ऋतःʼ इति लौकिक-विग्रहे, ʻसुख टा ऋत सुʼ इति अलौकिक-विग्रहे, तृतीयासमासे, कृत्तद्धितसमासाश्च इति प्रातिपदिकसंज्ञा),
> सुख ऋतः (ʻसुपो धातुप्रतिपदिकयोःʼ इति सुप्-लोपः), > सुख् आर् तः (ʻऋते च तृतीयासमासेʼ इत्यनेन वार्तिकेन पूर्वपरयोः वृद्धिरेकादेशः, ʻउरण् रपरःʼ इति सूत्रसहायेन रपरः आर्), > सुखार्तः (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायेन परस्परसंयोगे ʻसुखार्तःʼ इति रूपं सिद्धम्)।
> सुख ऋतः (ʻसुपो धातुप्रतिपदिकयोःʼ इति सुप्-लोपः), > सुख् आर् तः (ʻऋते च तृतीयासमासेʼ इत्यनेन वार्तिकेन पूर्वपरयोः वृद्धिरेकादेशः, ʻउरण् रपरःʼ इति सूत्रसहायेन रपरः आर्), > सुखार्तः (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायेन परस्परसंयोगे ʻसुखार्तःʼ इति रूपं सिद्धम्)।
२७.
परमर्तः— परम + ऋतः –परमर्तः। ʻपरमश्चासौ
ऋतश्चʼ इति विग्रहे, ʻपरम सु ऋतः सुʼ इति अलौकिकविग्रहे, कर्मधारयसमासे,
कृत्तद्धितसमासाश्च इति प्रातिपदिकसंज्ञा), > परम ऋतः (ʻसुपो धातुप्रतिपदिकयोःʼ इति सुप्-लोपः),
>
परम् अर् तः (तृतीयासमासाभावात् न वृद्धिः, अतः ʻआद्गुणःʼ इत्यनेन सूत्रेण, तथा ʻउरण्
रपरःʼ इति सूत्रसहायेन रपरः
अर्), > परमर्तः (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायेन परस्परसंयोगे ʻपरमर्तःʼ
इति रूपं सिद्धम्)।
२८.
प्रार्णम्—प्र + ऋणम् –प्रार्णम्। प्र
ऋणम् > प् र् आर् णम् (ʻप्रवत्सतर-कम्बल-वसनार्ण-दशानामृणेʼ
इत्यनेन वार्तिकेन पूर्वपरयोः वर्णयोः वृद्धिरेकादेशः, ʻउरण् रपरःʼ इति सूत्रसहायेन रपरः आर्), > प्रार्णम् (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायेन परस्परसंयोगे ʻ प्रार्णम्ʼ
इति रूपं सिद्धम्)।
२९.
प्रार्च्छति—प्र + ऋच्छति – प्रार्च्छति।
प्र ऋच्छति > प् र् आर् च्छति (अकारान्तोपसर्गात् प्राद् (प्र इत्यस्मात्) ऋकारादौ
धातौ ऋच्छतौ परे ʻउपसर्गादृति
धातौʼ इत्यनेन सूत्रेण पूर्वपरयोः वृद्धिरेकादेशः, ʻउरण् रपरःʼ इति सूत्रसहायेन रपरः आर्), >
प्रार्च्छति (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायेन परस्परसंयोगे ʻ प्रार्च्छतिʼ
इति रूपं सिद्धम्)।
३०. प्रेजते-- प्र + एजते –प्रेजते। प्र एजते > प्रेजते (अकारान्तोपसर्गात् प्राद् (प्र इत्यस्मात्) एङादौ एज्-धातौ
परे ʻएङि पररूपम्ʼ इत्यनेन
सूत्रेण पररूपमेकादेशे ʻप्रेजतेʼ इति रूपं सिद्धम्)।
३१. उपोषति— उप + ओषति –उपोषति। उप ओषति > उपोषति (अकारान्तोपसर्गात् प्राद् (प्र इत्यस्मात्) एङादौ ओषतौ धातौ
परे ʻएङि पररूपम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण पररूपमेकादेशे ʻउपोषतिʼ इति रूपं सिद्धम्)।
३२. शकन्धुः-- शक + अन्धुः –शकन्धुः। ʻशकानां
देशविशेषाणाम् अन्धुः कूपःʼ इति विग्रहे, ʻशक अन्धुःʼ इति स्थिते, ʻअकः सवर्णे
दीर्घःʼ इति सवर्णदीर्घे प्राप्ते, ʻशकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम्ʼ इति वार्तिकेन,
तथा ʻतच्च टेःʼ इति सूत्रबलेन पूर्वस्य ʼशकʼ इत्यस्य टि-भागस्य अकारस्य समवायेन
पररूपमकारादेशे ʻशकन्धुःʼ इति रूपं सिद्धम्।
३३. कर्कन्धुः – कर्क + अन्धुः --कर्कन्धुः।
ʻकर्काणाम्
राज्ञाम् अन्धुः कूपःʼ इति विग्रहे, ʻकर्क अन्धुःʼ इति स्थिते, ʻअकः सवर्णे दीर्घःʼ
इति सवर्णदीर्घे प्राप्ते, ʻशकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम्ʼ इति वार्तिकेन, तथा ʻतच्च
टेःʼ इति सूत्रबलेन पूर्वस्य ʼकर्कʼ इत्यस्य टि-भागस्य अकारस्य समवायेन पररूपमकारादेशे
ʻकर्कन्धुःʼ इति रूपं सिद्धम्।
३४.
पतञ्जलिः— पतत् + अञ्जलिः –पतञ्जलिः। ʻपतत्
अञ्जलिःʼ इति स्थिते, ʻशकन्ध्वादिषु
पररूपं वाच्यम्ʼ इति वार्तिकेन, तथा ʻतच्च टेःʼ इति सूत्रबलेन पूर्वस्य ʼपतत्ʼ
इत्यस्य टि-भागस्य ʻअत्ʼ इत्यस्य समवायेन पररूपमेकादेशे ʻपतञ्जलिःʼ इति रूपं
सिद्धम्।
३५. मनीषा—मनस् + ईषा –मनीषा। ʻमनस्
ईषाʼ इति स्थिते, ʻशकन्ध्वादिषु पररूपं
वाच्यम्ʼ इति वार्तिकेन, तथा ʻतच्च टेःʼ इति सूत्रबलेन पूर्वस्य ʼमनस्ʼ इत्यस्य
टि-भागस्य ʻअस्ʼ इत्यस्य समवायेन पररूपमीकारादेशे ʻमनीषाʼ इति रूपं सिद्धम्।
३६. शिवेहि— शिव + एहि –शिवेहि। ʻशिव एहिʼ इति स्थिते, ʻएहिʼ इत्यत्र ʻएकारःʼ
एकादेशः (आ+इ—ए); ʻअन्तादिवच्चʼ इत्यनेन सूत्रेण अयमेकादेशः पूर्वस्य अन्तवत्,
परस्य च आदिवत्, अतः ʻओमाङोश्चʼ इत्यनेन सूत्रेण आङि परे पररूपमेकार एकादेशे ʻशिवेहिʼ
इति रूपं सिद्धम्।
३७.
दैत्यारिः—दैत्य + अरिः –दैत्यारिः। दैत्य अरिः > दैत्यारिः (ʻदैत्यʼ इत्यस्य
यकारोत्तरवर्तिनः अकारात् सवर्णे अकारे परे ʻअकः सवर्णे दीर्घःʼ इत्यनेन सूत्रेण
सवर्णदीर्घे आकारादेशे ʻदैत्यारिःʼ इति रूपं सिद्धम्)।
३८.
श्रीशः– श्री + ईशः –श्रीशः। श्री
ईशः > श्रीशः (ʻश्रीʼ
इत्यस्य रकारोत्तरवर्तिनः ईकारात् सवर्णे ईकारे परे ʻअकः सवर्णे दीर्घःʼ इत्यनेन
सूत्रेण सवर्णदीर्घे ईकारादेशे ʻश्रीशःʼ इति रूपं सिद्धम्)।
३९. विष्णूदयः –विष्णु + उदयः –विष्णूदयः। विष्णु उदयः > विष्णूदयः (ʻविष्णुʼ इत्यस्य
णकारोत्तरवर्तिनः उकारात् सवर्णे उकारे परे ʻअकः सवर्णे दीर्घःʼ इत्यनेन सूत्रेण
सवर्णदीर्घे ऊकारादेशे ʻविष्णूदयःʼ इति रूपं सिद्धम्)।
४०. हरेऽव– हरे + अव --हरेऽव। ʻहरे
अवʼ इति स्थिते, ʻहरेʼ इत्यस्य एकारान्तात् (एङः) पदान्तात् अति (ʻअवʼ इत्यस्य
अकारे) परे ʻएङः पदान्तादतिʼ इत्यनेन सूत्रेण पूर्वपरयोः पूर्वरूपमेकादेशे ʻहरेऽवʻ
इति रूपं सिद्धम्।
४१.
विष्णोऽव—विष्णो + अव --विष्णोऽव। ʻविष्णो
अवʼ इति स्थिते, ʻविष्णोʼ इत्यस्य ओकारान्तात् (एङः) पदान्तात् अति (ʻअवʼ इत्यस्य
अकारे) परे ʻएङः पदान्तादतिʼ इत्यनेन सूत्रेण पूर्वपरयोः पूर्वरूपमेकादेशे ʻविष्णोऽवʻ
इति रूपं सिद्धम्।
४२. गोऽग्रम्-- गो + अग्रम् --गोऽग्रम्। ʻगो
अग्रम्ʼ इति स्थिते, पदान्तात् एङः ʻगोʼ इत्यस्य ओकारात् अति (ʻअवʼ इत्यस्य अकारे
परे) ʻसर्वत्र विभाषा गोःʼ इत्यस्य विकल्पत्वात् ʻएङः पदान्तादतिʼ इत्यनेन सूत्रेण
पूर्वपरयोः पूर्वरूपमेकादेशे ʻगोऽग्रम्ʼ इति रूपं सिद्धम्।
४३.
गवाग्रम्-- गो + अग्रम् –गवाग्रम्। गो अग्रम् > ग् अवङ् अग्रम् (ʻअग्रम्ʼ इत्यस्य अचि अकारे परे पदान्त-विषये ʻअवङ्
स्फोटायनस्यʼ इत्यनेन सूत्रेण एङन्तस्य
गो-शब्दस्य ओकार-स्थाने विकल्पेन
अवङ्-आदेशः), > ग् अव अग्रम् (ʻअवङ्ʼ इत्यस्य ङकारः ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण इत्,
तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन लोपः),
>
ग् अवाग्रम् (ʻअकः सवर्णे दीर्घःʼ इति पूर्वपरयोः सवर्णदीर्घः आकारादेशः), > गवाग्रम् (ʻअज्झीनं परेण
संयोज्यम्ʼ इति न्यायेन परस्परसंयोगे ʻगवाग्रम्ʼ इति रूपं सिद्धम्)।
४४. गवेन्द्रः--
गो + इन्द्रः –गवेन्द्रः। गो
इन्द्रः > गव इन्द्रः (इन्द्र-शब्दे परे ʻइन्द्रे चʼ
इत्यनेन सूत्रेण ʻगोʼ इत्यस्य ओकार-स्थाने ʻअवʼ इत्यादेशः), > गव् ए न्द्रः (ʻआद्गुणःʼ इत्यनेन सूत्रेण
वकारोत्तरवर्तिनः अकारात् इकारे अचि परे पूरवपरयोः स्थाने एकः गुणादेशः, ʻअदेङ्
गुणःʼ इत्यनेन अ, ए, ओ इति त्रयाणां गुणवर्णानां प्रवृत्तौ, ʻस्थानेऽन्तरतमःʼ
इत्यनया परिभाषया अकारस्य कण्ठस्थानात् इकारस्य च तालुस्थानात् उभयोः स्थानसाम्यात्
कण्ठतालुस्थानीयः एकारादेशः), > गवेन्द्रः (ʻअज्झीनं परेण
संयोज्यम्ʼ इति न्यायेन परस्परसंयोगे ʻगवेन्द्रःʼ इति रूपं सिद्धम्)।
४५. हरी एतौ—हरी + एतौ –हरी
एतौ। ʻहरी
एतौʼ इति स्थिते, अचि एकारे परे ʻइको यणचिʼ इत्यनेन इकः (ʻहरीʼ इत्यस्य ईकारस्य)
स्थाने यणादेशे प्राप्ते, ʻईदूदेद् द्विवचनं प्रदृह्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻहरीʼ
इति द्विवचनस्य ईकारान्तत्वात् प्रगृह्यसंज्ञा। ततः ʻप्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्ʼ
इत्यनेन सूत्रेण प्रगृह्यस्वरस्य प्रकृतिभावः। तस्मात् यणः निषेधे ʻहरी एतौʼ इति
रूपं भवति ।
४६.
विष्णू इमौ –विष्णू इमौ। ʻविष्णू इमौʼ इति स्थिते,
अचि इकारे परे ʻइको यणचिʼ इत्यनेन इकः (ʻविष्णूʼ इत्यस्य ऊकारस्य) स्थाने यणादेशे
प्राप्ते, ʻईदूदेद् द्विवचनं प्रदृह्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻविष्णूʼ इति द्विवचनस्य
ऊकारान्तत्वात् प्रगृह्यसंज्ञा। ततः ʻप्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण
प्रगृह्यस्वरस्य प्रकृतिभावः। तस्मात् यणः निषेधे ʻ विष्णू इमौʼ इति रूपं भवति
।
४७.
गङ्गे अमू – गङ्गे + अमू –गङ्गे अमू।
ʻगङ्गे
अमूʼ इति स्थिते, अचि अकारे परे ʻएङः पदान्तादतिʼ इत्यनेन पूर्वरूपमेकादेशे
प्राप्ते, ʻएचोऽयवायावःʼ इत्यनेन च अयादेशे प्राप्ते, ʻईदूदेद् द्विवचनं
प्रदृह्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻगङ्गेʼ इति द्विवचनस्य एकारान्तत्वात्
प्रगृह्यसंज्ञा। ततः ʻप्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण
प्रगृह्यस्वरस्य प्रकृतिभावः। अतः पूर्वरूपमेकादेशे अयादेशे च निषेधे ʻगङ्गे अमूʼ
इति रूपं भवति ।
४८.
अमी ईशाः – अमी + ईशा –अमी ईशाः। ʻअमी
ईशाःʼ इति स्थिते, अचि ईकारे परे ʻइको यणचिʼ इत्यनेन इकः (ʻअमीʼ इत्यस्य ईकारस्य)
स्थाने यणादेशे प्राप्ते, ʻअदसो मात्ʼʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻअमीʼ इति मकारान्तात्
अदस्-शब्दात् ईकारस्य प्रगृह्यसंज्ञा। ततः ʻप्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्ʼ इत्यनेन
सूत्रेण प्रगृह्यस्वरस्य प्रकृतिभावः। तस्मात् यणः निषेधे ʻअमी ईशाःʼ इति रूपं
भवति ।
४९.
अहो ईशाः –अहो + ईशाः –अहो ईशाः। ʻअहो
ईशाःʼ इति स्थिते, अचि ईकारे परे ʻएचोऽयवायावःʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻअहोʼ इत्यस्य
ओकार-स्थाने अयादेशे प्राप्ते, ʻओत्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻअहोʼ इति ओकारान्त-निपातस्य
प्रगृह्यसंज्ञा। ततः ʻप्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण
प्रगृह्यस्वरस्य प्रकृतिभावः। तस्मात् अयादेशे निषेधे ʻअहो ईशाःʼ इति रूपं भवति
।
५०. ब्रह्मर्षिः -- ब्रह्मा + ऋषिः –ब्रह्मर्षिः। ब्रह्मा ऋषिः > ब्रह्म् अर् षिः ( ʻब्रह्माʼ इत्यस्य आकारात् ʻऋषिःʼ इत्यस्य ऋकारे
परे ʻऋत्यकःʼ इत्यनेन सूत्रेण आकारस्य
विकल्पेन ह्रस्वादेशे, प्रकृतिभावे च ʻब्रह्म
ऋषिःʼ इति रूपं भवति। विकल्पाभावे ʻब्रह्माʼ
इत्यस्य आकारात्
ʻऋषिःʼ इत्यस्य ऋकारे अचि परे ʻआद्गुणःʼ इत्यनेन सूत्रेण
गुणादेशः, तथा ʻउरण् रपरःʼ इत्यनेन सूत्रेण रपरः ʼअर्ʼ), > ब्रह्मर्षिः (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायानुसारेण
परस्परसंयोगे ʻब्रह्मर्षिःʼ इति पदं सिद्धम्।
Comments
Post a Comment