3rd Sem, C-7, Unit-I, लघुसिद्धान्तकौमुदी (पदसाधनम्—रमा—चतुर्थी--सप्तमी)

 १०. रमायै-- रमा-शब्दस्य चतुर्थ्येकवचनस्य रूपम्।                                                                                                 
रम् अच् (रम्-धातोरुत्तरं ʻपचाद्यच्ʼ इत्यनेन सूत्रेण अच्-प्रत्ययः),   
>  रम् अ (ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण अचः चकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तस्य लोपः),           
> रम (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायानुसारेण परस्पर-संयोगः),                                                     
> रम टाप् (ʻअजाद्यतष्टाप्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरमʼ-शब्दात् उत्तरं स्त्रीत्व-विवक्षायां टाप्-प्रत्ययः),                                              
> रम आ (ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण टाप्-प्रत्ययस्य अन्त्यः पकारः इत्, ʻचुटूʼ इत्यनेन सूत्रेण आदिः
टकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तयोः लोपः,                                                                                                
>  रमा (ʻअकः सवर्णे दीर्घःʼ इत्यनेन सूत्रेण सवर्णदीर्घः आकारः एकादेशः),                                                      
>  रमा ङे (ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः आबन्ताद् ʻरमाʼ-शब्दात्  उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻद्वेकयोर्द्विवचनैकवचनेʼ  इत्यनेन सूत्रेण स्त्रीलिङ्गे चतुर्थ्येकवचने ङे-विभक्तिः),                                           
> रमा ए (ʻलशक्वतद्धितेʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻङेʼ इत्यस्य आदिः ङकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तयोः लोपः),                                                                                                                                  
>  रमा याट् ए (ʻयाडापःʼ इत्यनेन सूत्रेण आबन्ताद् अङ्गात् ʻरमाʼ इत्यस्मात् ङितः ङे-प्रत्ययस्य (एकारस्य) याट्-आगमः, याट् इत्यस्य टकारः इत्, अतः टित्, तस्मात् ʻआद्यन्तौ टकितौʼ  इत्यनया परिभाषया एकारस्य आद्यवयवः),                                                                                                                                      
>  रमा या ए (याट् इत्यस्य अन्त्यः टकारः ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तयोः लोपः),                                                                                                                        
>  रमायै (ʻवृद्धिरेचिʼ इत्यनेन सूत्रेण पूर्वपरयोः ऐकार-वृद्धिरेकादेशे ʻरमायैʼ इति पदं सिद्धम्)।

११. रमाभ्यः-- रमा-शब्दस्य चतुर्थी-बहुवचनस्य/पञ्चमी-बहुवचनस्य रूपम्।                                                                                                
रम् अच् (रम्-धातोरुत्तरं ʻपचाद्यच्ʼ इत्यनेन सूत्रेण अच्-प्रत्ययः),                                                                 
>  रम् अ (ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण अचः चकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तस्य लोपः),           
> रम (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायानुसारेण परस्पर-संयोगः),                                                     
> रम टाप् (ʻअजाद्यतष्टाप्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरमʼ-शब्दात् उत्तरं स्त्रीत्व-विवक्षायां टाप्-  प्रत्ययः),                                                  
> रम आ (ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण टाप्-प्रत्ययस्य अन्त्यः पकारः इत्, ʻचुटूʼ इत्यनेन सूत्रेण आदिः टकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तयोः   लोपः),                                                                                             
>  रमा (ʻअकः सवर्णे दीर्घःʼ इत्यनेन सूत्रेण सवर्णदीर्घः आकारः एकादेशः),                                                      
>  रमा भ्यस् (ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः आबन्ताद् ʻरमाʼ-शब्दात्  उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻबहुषु बहुवचनम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण स्त्रीलिङ्गे चतुर्थी-बहुवचने/पञ्चमी बहुवचने भ्यस्-विभक्तिः),                                      
>  रमाभ्यरु (ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन ʻभ्यस्ʼ इत्यस्य अन्त्य-सकारस्य इत्संज्ञाप्राप्तौ ʻन विभक्तौ तुस्माःʼ इत्यनेन तस्य निषेधः, ततः ʼससजुषो रुःʼ इत्यनेन सूत्रेण पदान्त-सकार-स्थाने ʻरुʼ   इत्यादेशः),                                                    

> रमाभ्यर् (ʻउपदेशेऽजनुनासिक इत्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरुʼ इत्यस्य उकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन तस्य लोपः),                                                                                                                                               
> रमाभ्यः (ʻविरामोऽवसानम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरमाभ्यर्ʼ इत्यस्य रकारस्य अवसानसंज्ञा, तथा ʻखरवसानयोर्विसर्जनीयःʼ  इत्यनेन सूत्रेण रकार-स्थाने विसर्गादेशे ʻरमाभ्यःʼ इति रूपं सिद्धम्)।

१२. रमायाः-- रमा-शब्दस्य पञ्चम्येकवचनस्य / षष्ठ्येकवचनस्य रूपम्।                                                                                                
रम् अच् (रम्-धातोरुत्तरं ʻपचाद्यच्ʼ इत्यनेन सूत्रेण अच्-प्रत्ययः),                                                                 
>  रम् अ (ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण अचः चकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तस्य लोपः),           
> रम (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायानुसारेण परस्पर-संयोगः),                                                     
> रम टाप् (ʻअजाद्यतष्टाप्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरमʼ-शब्दात् उत्तरं स्त्रीत्व-विवक्षायां टाप्- प्रत्ययः),                                                    
> रम आ (ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण टाप्-प्रत्ययस्य अन्त्यः पकारः इत्, ʻचुटूʼ इत्यनेन सूत्रेण आदिः टकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण लोपः                                                                                                  
>  रमा (ʻअकः सवर्णे दीर्घःʼ इत्यनेन सूत्रेण सवर्णदीर्घः आकारः एकादेशः),                                                      
>  रमा ङसि / ङस् (ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः आबन्ताद् ʻरमाʼ-शब्दात्  उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻद्वेकयोर्द्विवचनैकवचनेʼ  इत्यनेन सूत्रेण स्त्रीलिङ्गे पञ्चम्येकवचने ङसि-विभक्तिः / षष्ठ्येकवचने ङस्- विभक्तिः),                                                                                                                                          
>  रमा  अस् (ʻङसिʼ इत्यस्य इकारः उच्चारणार्थः, ʻलशक्वतद्धितेʼ इत्यनेन सूत्रेण ङसि-ङसोः आदिः ङकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तयोः  लोपः),                                                                                                                                                                                                                                                  
>  रमा याट् अस् (ʻयाडापःʼ इत्यनेन सूत्रेण आबन्ताद् अङ्गात् ʻरमाʼ इत्यस्मात् ङितोः  ङसि-ङसोः याट्-आगमः, याट् इत्यस्य टकारः इत्, अतः टित्, तस्मात् ʻआद्यन्तौ टकितौʼ  इत्यनया परिभाषया एकारस्य आद्यवयवः),                                                                                                                                     
>  रमा या अस् (ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन ʻअस्ʼ इत्यस्य अन्त्य-सकारस्य इत्संज्ञाप्राप्तौ ʻन विभक्तौ तुस्माःʼ इत्यनेन तस्य निषेधः। याट् इत्यस्य टकारः ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण अन्त्यः टकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तयोः लोपः),                                                                                                                      
>  रमायास्  (ʻअकः सवर्णे दीर्घःʼ इत्यनेन सूत्रेण सवर्णदीर्घः आकारः एकादेशः),                                                     
>  रमायारु  (ʼससजुषो रुःʼ इत्यनेन सूत्रेण पदान्त-सकार-स्थाने ʻरुʼ   इत्यादेशः),                                                    
> रमायार् (ʻउपदेशेऽजनुनासिक इत्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरुʼ इत्यस्य उकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन तस्य लोपः),                                                                                                                                               
> रमायाः (ʻविरामोऽवसानम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरमायार्ʼ इत्यस्य रकारस्य अवसानसंज्ञा, तथा ʻखरवसानयोर्विसर्जनीयःʼ  इत्यनेन सूत्रेण रकार-स्थाने विसर्गादेशे ʻरमायाःʼ इति रूपं सिद्धम्)।

१३. रमयोः-- रमा-शब्दस्य षष्ठी-द्विवचनस्य / सप्तमी-द्विवचनस्य रूपम्।                                                                                                
रम् अच् (रम्-धातोरुत्तरं ʻपचाद्यच्ʼ इत्यनेन सूत्रेण अच्-प्रत्ययः),                                                                 
>  रम् अ (ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण अचः चकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तस्य लोपः),           
> रम (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायानुसारेण परस्पर-संयोगः),                                                     
> रम टाप् (ʻअजाद्यतष्टाप्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरमʼ-शब्दात् उत्तरं स्त्रीत्व-विवक्षायां टाप्- प्रत्ययः),                                                
> रम आ (ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण टाप्-प्रत्ययस्य अन्त्यः पकारः इत्, ʻचुटूʼ इत्यनेन सूत्रेण आदिः टकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तयोः   लोपः),                                                                                           
>  रमा (ʻअकः सवर्णे दीर्घःʼ इत्यनेन सूत्रेण सवर्णदीर्घः आकारः एकादेशः),                                                      
>  रमा ओस् (ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः आबन्ताद् ʻरमाʼ-शब्दात्  उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻद्वेकयोर्द्विवचनैकवचनेʼ  इत्यनेन सूत्रेण स्त्रीलिङ्गे षष्ठी-द्विवचने / सप्तमी-द्विवचने ओस्-विभक्तिः),               
> रमे ओस्  (ओसि परतः ʻओसि चʼ इत्यनेन सूत्रेण आकारान्ताङ्गस्य ʻरमाʼ इत्यस्य मकारोत्तरवर्तिनः आकारस्य स्थाने   एकारादेशः),                                                                                                                      
> रमय् ओस्  (ʻएचोऽयवायावःʼ इत्यनेन सूत्रेण अचि ओकारे परे ʻरमेʼ इत्यस्य एचः एकारस्य स्थाने अय्, अव्, आय्, आव् इति आदेश-चतुष्टये प्राप्ते, ʻयथासंख्यमनुदेशः समानाम्ʼ इत्यनया परिभाषया केवलम्   अयादेशः),                                                                                                                                      
> रमयोस् (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायानुसारेण परस्परसंयोगः),                                                     
> रमयोरु  (ʼससजुषो रुःʼ इत्यनेन सूत्रेण पदान्त-सकारस्थाने ʻरुʼ   इत्यादेशः),                                                  
> रमयोर् (ʻउपदेशेऽजनुनासिक इत्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरुʼ इत्यस्य उकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन तस्य लोपः),                                                                                                                                               
> रमयोः (ʻविरामोऽवसानम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरमयोर्ʼ इत्यस्य रकारस्य अवसानसंज्ञा, तथा ʻखरवसानयोर्विसर्जनीयःʼ  इत्यनेन सूत्रेण रकार-स्थाने विसर्गादेशे ʻरमयोःʼ इति रूपं सिद्धम्)।

१४. रमाणाम्-- ʻरमाʼ-शब्दस्य षष्ठी-बहुवचनस्य रूपम्।                                                                                 
रम् अच् (रम्-धातोरुत्तरं ʻपचाद्यच्ʼ इत्यनेन सूत्रेण अच्-प्रत्ययः),                                                                 
>  रम् अ (ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण अचः चकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तस्य लोपः),           
> रम (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायानुसारेण परस्पर-संयोगः),                                                     
> रम टाप् (ʻअजाद्यतष्टाप्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरमʼ-शब्दात् उत्तरं स्त्रीत्व-विवक्षायां टाप्-प्रत्ययः),                                                    
> रम आ (ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण टाप्-प्रत्ययस्य अन्त्यः पकारः इत्, ʻचुटूʼ इत्यनेन सूत्रेण आदिः टकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तयोः लोपः),                                                                                                
>  रमा (ʻअकः सवर्णे दीर्घःʼ इत्यनेन सूत्रेण सवर्णदीर्घः आकारः एकादेशः), 
> रमा आम्  (ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः आबन्ताद् ʻरमाʼ-शब्दात्  उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻबहुषु बहुवचनम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण स्त्रीलिङ्गे षष्ठी-बहुवचने आम्-विभक्तिः),                                                              
> रमा नुट् आम्  (ʻह्रस्वनद्यापो नुट्ʼ इत्यनेन सूत्रेण आबन्तात् अङ्गात् ʻरमाʼ इत्यस्मात् आमः नुट्-आगमः, नुटः टकार इत्, अतः टित्, तस्मात् ʻआद्यन्तौ टकितौʼ इत्यनया परिभाषया आमः आद्यवयवः),                                              
> रमा न् आम्  (ʻनुट्ʼ इत्यस्य उकारः उच्चारणार्थः, अन्त्यः टकारः ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तस्य लोपः),                                                                                                        
> रमा नाम्  (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायानुसारेण परस्परसंयोगः),                                                           
> रमाणाम्  (रकारात् अट्-प्रत्याहारस्य अकार-मकार-आकार-व्यवधाने  ʻअट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपिʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻनामʼ इत्यस्य नकार-स्थाने णकारादेशे ʻरमाणाम्ʼ इति रूपं सिद्धम्।)

१५. रमायाम्-- रमा-शब्दस्य सप्तम्येकवचनस्य रूपम्।                                                                                                
रम् अच् (रम्-धातोरुत्तरं ʻपचाद्यच्ʼ इत्यनेन सूत्रेण अच्-प्रत्ययः),                                                                 
>  रम् अ (ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण अचः चकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तस्य लोपः),           
> रम (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायानुसारेण परस्पर-संयोगः),                                                     
> रम टाप् (ʻअजाद्यतष्टाप्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरमʼ-शब्दात् उत्तरं स्त्रीत्व-विवक्षायां टाप्-प्रत्ययः),                                                    
> रम आ (ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण टाप्-प्रत्ययस्य अन्त्यः पकारः इत्, ʻचुटूʼ इत्यनेन सूत्रेण आदिः टकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तयोः लोपः),                                                                                                
>  रमा (ʻअकः सवर्णे दीर्घःʼ इत्यनेन सूत्रेण सवर्णदीर्घः आकारः एकादेशः),                                                      
>  रमा ङि (ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः आबन्ताद् ʻरमाʼ-शब्दात्  उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻद्वेकयोर्द्विवचनैकवचनेʼ  इत्यनेन सूत्रेण स्त्रीलिङ्गे सप्तम्येकवचने ङि-विभक्तिः),                                                                                                                                           
>  रमा  आम् (ʻङेराम्नद्याम्नीभ्यःʼ इत्यनेन सूत्रेण आबन्ताद् ʻरमाʼ इत्यस्मात् ङि-स्थाने ʻआम्ʼ इत्यादेशः),                
> रमा याट् आम् (ʻयाडापःʼ इत्यनेन सूत्रेण आबन्ताद् अङ्गात् ʻरमाʼ इत्यस्मात् ङितः ङेः याट्-आगमः, याट् इत्यस्य टकारः इत्, अतः टित्, तस्मात् ʻआद्यन्तौ टकितौʼ  इत्यनया परिभाषया आमः आद्यवयवः),                                                                                                                                                     
>  रमा या आम् (ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण याट् इत्यस्य अन्त्यः टकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तयोः लोपः),                                                                                                                      
>  रमायाम्  (ʻअकः सवर्णे दीर्घःʼ इत्यनेन सूत्रेण सवर्णदीर्घः आकार एकादेशे ʻरमायाम्ʼ इति पदं सिद्धम्)।          

१७. रमासु-- रमा-शब्दस्य सप्तमी-बहुवचनस्य रूपम्।                                                                                                 
रम् अच् (रम्-धातोरुत्तरं ʻपचाद्यच्ʼ इत्यनेन सूत्रेण अच्-प्रत्ययः),                                                                 
>  रम् अ (ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण अचः चकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तस्य लोपः),           
> रम (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायानुसारेण परस्पर-संयोगः),                                                     
> रम टाप् (ʻअजाद्यतष्टाप्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरमʼ-शब्दात् उत्तरं स्त्रीत्व-विवक्षायां टाप्-प्रत्ययः),                                                    
> रम आ (ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण टाप्-प्रत्ययस्य अन्त्यः पकारः इत्, ʻचुटूʼ इत्यनेन सूत्रेण आदिः टकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तयोः लोपः),                                                                                                
>  रमा (ʻअकः सवर्णे दीर्घःʼ इत्यनेन सूत्रेण सवर्णदीर्घः आकारः एकादेशः),                                                      
>  रमा सुप् (ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः आबन्ताद् ʻरमाʼ-शब्दात्  उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻबहुषु बहुवचनम्ʼ  इत्यनेन सूत्रेण स्त्रीलिङ्गे सप्तमी-बहुवचने सुप् विभक्तिः),                                            
>  रमासु (ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण सुपः अन्त्यः पकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तस्य लोपे ʻरमासुʼ इति पदं सिद्धं भवति)।           

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

মনুর বিধান ও কিছু কথা

মনুর বিধান ও কিছু কথা আজকাল  কিছু বাঙালী  বুদ্ধিজীবির মুখ থেকে ‘মনুবাদ’ কথাটি শোনা যায়। একদল  বলেন—‘মনুবাদ’ নিপাত যাক।  তাদের মতে—আমাদের সমাজে যত কুসংস্কার, জাতিভেদ, অস্পৃশ্যতা, সঙ্কীর্ণতা প্রভৃতি যত ক্ষতিকর দিক আছে তার জন্য মনুই দায়ী। এই মনুর জন্যই আমাদের সমাজের  এই দুরবস্থা। এখন মনুর সব কথাই অপ্রাসঙ্গিক। আর একদল বলেন—মনুর বিধানই সেরা, মনু যা বলেছেন তা ভেষজ— ‘যদ্বৈ কিঞ্চ মনুরবদৎ তদ্ ভেষজম্।‘ কাজেই —মনুবাদী হও। মনু যা বলেছেন তা জীবনে অনুসরণ কর। সমস্যাটা হল—মনুবাদ ব্যাপারটা কি তাই নিয়ে। আমার মনে হয়-- যারা মনুবাদী বলে নিজেরা গর্ববোধ করেন এবং যারা মনুর বিরুদ্ধবাদী বলে নিজেদের প্রগতিশীল ভাবেন—তাদের কোন পক্ষই  ঠিক কথা বলছেন না। উভয় পক্ষের বক্তব্যের মধ্যেই কিছু দোষ আছে। মনু যা বলেছেন তার সবকিছুই যেমন খারাপ নয়, আবার সবকিছু ভালও নয়। এখন প্রশ্ন—মনু কে? তাঁর মতবাদই বা কী যা নিয়ে এত বিতর্ক? আসুন, মনু সম্বন্ধে আমরা সাধারণভাবে একটু জেনে নিই। মনু একটি সুপ্রাচীন নাম। তাঁর সম্বন্ধে বিভিন্ন গ্রন্থে নানারকম তথ্য আছে। ঋগ্বেদের প্রথম মণ্ডলের ৯৬নং সূক্তে মন...
Read more

সংস্কৃতসাহিত্যের ইতিহাস (বাংলায়) ১. ভারতীয় সমাজ, সংস্কৃতি ও সাহিত্যে রামায়ণের প্রভাব

সংস্কৃতসাহিত্যের ইতিহাস ( বাংলায় ) ১ . ভারতীয় সমাজ , সংস্কৃতি ও সাহিত্যে রামায়ণের প্রভাব ভূমিকা — ‘রামচরিতম্ ‌ ’ , ‘সীতাচরিতম্ ‌ ’ , ‘রঘুবীরচরিতম্ ‌ ’ , ‘পৌলস্ত্যবধম্ ‌ ’ , ‘ভার্গবগীতম্ ‌ ’ ইত্যাদি নামে আখ্যায়িত যে কাব্য ভারতীয় সংকৃতির অন্যতম মূল স্তম্ভস্বরূপ, তাই আদিকবি বাল্মীকির অপূর্ব মহাকাব্য রামায়ণ। দেবর্ষি নারদের মুখ থাকে রামোপাখ্যান শুনে ব্রহ্মার নির্দেশে বাল্মীকি এই কাব্য রচনা করেন। এই কাব্যে সাতটি কাণ্ড আছে। যেমন—বালকাণ্ড, অযোধ্যাকাণ্ড, অরণ্যকাণ্ড, কিষ্কিন্ধ্যাকাণ্ড, সুন্দরকাণ্ড, যুদ্ধকাণ্ড (লঙ্কাকাণ্ড) ও উত্তরকাণ্ড। ভারতীয় সমাজ ও সংস্কৃতিতে রামায়ণের প্রভাব—           ভারতবর্ষের সমাজজীবনে রামায়ণের প্রভাব বহু ব্যাপক। স্বধর্ম ও কর্তব্যনিষ্ঠার মূর্ত প্রতীক রামচন্দ্র। তাঁর পিতৃভক্তি, সত্যনিষ্ঠা, সংযম, ধৈর্য, পৌরুষতেজ এবং প্রজারক্ষণের মাহাত্ম্যে তিনি দেবতারূপে পূজিত। ভারতীয় হিন্দুরা অনেক সময়েই কুশল-বিনিময়ের সময়, বিপদের সময়, এমন কি অশরীরীদের থেকে ভয়ের ক্ষেত্রেও রামের নাম উচ্চারণ করেন। খারাপ কিছু বোঝাতেও রামের নাম উচ্চারণ করেন। যেমন—ছি ছি! রাম...
Read more

সংস্কৃত নাটকের উৎপত্তি-বিষয়ক মতবাদ (Various theories on the origin of Sanskrit drama.)

সংস্কৃত নাটকের উৎপত্তি - বিষয়ক মতবাদ   (Various theories on the origin of Sanskrit drama.)       সংস্কৃত নাটকের উৎপত্তির ইতিহাস আজও রহস্যাবৃত । প্রাচীন ভারতের কোন যুগে সংস্কৃত নাটকের উৎপত্তি হয়েছিল সেই প্রশ্নের আজও কোন যুক্তিসঙ্গত উত্তর পাওয়া যায় নি । প্রাচীন নাট্যতাত্ত্বিক , আধুনিক প্রাচ্য ও পাশ্চাত্ত্য পণ্ডিতগণ সংস্কৃত নাটকের উৎপত্তি বিষয়ে যে সব সিদ্ধান্তে এসেছেন তাতে মূল দুটি চিন্তাধারা প্রতিফলিত হয়েছে — একটি ধর্মা নুষ্ঠান - কেন্দ্রিক এবং অন্যটি লৌকিক অনুষ্ঠান সম্পর্কিত। নীচে সেই মতবাদগুলি আলোচিত হল। দৈব উৎপত্তি মতবাদ — ভরতের নাট্যশাস্ত্রে বর্ণিত নাটকের উৎপত্তি সম্পর্কে মতবাদকে দৈব উৎপত্তিবাদ বলা হয়। এই মতবাদ অনুসারে দেবরাজ ইন্দ্র দর্শন ও শ্রবণের আনন্দ বিধানের জন্য একখানি পঞ্চমবেদ সৃষ্টির আবেদন নিয়ে ব্রহ্মার কাছে যান। ব্রহ্মা সেই অনুরোধ রক্ষার্থে ঋগ্বেদ থেকে সংলাপ, সাম বে দ থেকে গান, যজুর্বেদ থেকে অভিনয় এবং অথর্ববেদ থেকে রস সংগ্রহ করে নাট্যবেদ তৈরি করলেন। সেই বিষয়ে নাট্যশাস্ত্র বলা হয়েছে— ‘জগ্রাহ পাঠ্যমৃগবেদাত্‌ সামভ্যো গীতমেব চ।...
Read more